یکی از 10 مقاله برگزیده Stanford Social Innovation Review‘s در 2025
ارائه شده توسط: مجمع جهانی اقتصاد (World Economic Forum) و بنیاد شواب (Schwab Foundation)
منبع: https://www.weforum.org/publications/the-future-is-collective-advancing-collective-social-innovation-to-address-societys-biggest-challenges/
چکیده
مهم‌ترین چالش‌های امروزی – افزایش نابرابری، بحران‌های زیست‌محیطی و چندپارگی اجتماعی – برای هر سازمانی به تنهایی بسیار پیچیده هستند. نوآوری اجتماعی جمعی، راه جدیدی را برای پیشرفت ارائه می‌دهد و ذینفعان متنوع را برای ایجاد تغییر سیستماتیک گرد هم می‌آورد.
این گزارش، «آینده جمعی است: پیشبرد نوآوری اجتماعی جمعی برای پرداختن به بزرگترین چالش‌های جامعه»، که توسط بنیاد کارآفرینی اجتماعی شواب با همکاری جامعه نوآوران اجتماعی جمعی آن تهیه شده است، بررسی می‌کند که چگونه نوآوری اجتماعی می‌تواند ذینفعان متنوع را برای تغییر اجتماعی در مقیاس بزرگ متحد کند. این گزارش، ارزش‌ها، استراتژی‌ها و مدل‌های سازماندهی را که امکان رشد همکاری‌های چندذینفعی را فراهم می‌کنند، برجسته می‌کند. این گزارش از طریق مطالعات موردی جهانی – که با عمق بیشتری در گزارش همراه، «آینده جمعی است: مطالعات موردی نوآوری اجتماعی جمعی» بررسی شده است – نشان می‌دهد که چگونه نوآوران اجتماعی جمعی در حال شکل‌دهی مدل‌های جدید حاکمیتی، تجمیع منابع و توسعه مجموعه داده‌های گسترده برای پشتیبانی از تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری هستند.
نوآوری اجتماعی جمعی با تسهیل همکاری، همسوسازی استراتژی‌های تأمین مالی و تقویت رهبری مردمی، پتانسیل تسریع پیشرفت به سوی جهانی عادلانه‌تر، فراگیرتر و پایدارتر را دارد. این گزارش فراخوانی برای تأمین‌کنندگان مالی، سیاست‌گذاران و تغییردهندگان است تا از قدرت اقدام جمعی برای تأثیر اجتماعی پایدار بهره ببرند.
در ادامه متن به بررسی این گزارش می‌پردازیم..
مقدمه: عبور از “پلی‌کرایسیس” با قدرت جمعی
جهان ما در حال تجربه وضعیتی است که گزارش ۲۰۲۵ مجمع جهانی اقتصاد آن را “چندبحرانی” (Polycrisis) می‌نامد؛ وضعیتی که در آن بحران‌های جهانی نه تنها همزمان رخ می‌دهند، بلکه یکدیگر را تقویت و تشدید می‌شوند. ما همزمان با تغییرات و گذارهای متعددی در حوزه‌های اقتصادی، تکنولوژیک، ژئوپلیتیک، زیست‌محیطی و اجتماعی روبرو هستیم. این چالش‌ها چنان در هم تنیده و عظیم هستند که هیچ سازمان یا نهاد واحدی نمی‌تواند به تنهایی آن‌ها را حل کند.
فرانسوا بونیچی (François Bonnici)، مدیر بنیاد شواب و رئیس بخش بنیادها در مجمع جهانی اقتصاد، در پیشگفتار این گزارش تأکید می‌کند که مسائل سیستمیک نیازمند اقدام جمعی هستند. بنیاد شواب که از سال ۱۹۹۸ پیشگام شناسایی کارآفرینان اجتماعی بوده، از سال ۲۰۲۲ متوجه شد که مدل‌های سنتی کارآفرینی اجتماعی کافی نیستند و دسته‌بندی جدیدی را برای “نوآوران اجتماعی جمعی” (Collective Social Innovators) ایجاد کرد تا کسانی را که کار جمعی را سازماندهی می‌کنند، به رسمیت بشناسد.
این مقاله به بررسی این مفهوم نوین می‌پردازد: چرا نوآوری اجتماعی جمعی راهکار آینده است؟ ارزش‌های بنیادین آن چیست؟ و رهبران چگونه می‌توانند معماری‌های جمعی برای تغییرات سیستمیک بسازند؟
بخش اول: تعریف نوآوران اجتماعی جمعی؛ فراتر از قهرمانان تنها
در دنیای سنتی مدیریت و توسعه، ما اغلب به دنبال “قهرمانان” یا سازمان‌های پیشرو بوده‌ایم. اما گزارش “آینده جمعی است” تعریف جدیدی را ارائه می‌دهد.
نوآوران اجتماعی جمعی چه کسانی هستند؟
طبق تعریف بنیاد شواب، نوآوران اجتماعی جمعی، رهبران بین‌بخشیپ هستند که گروه‌ها یا شبکه‌هایی از سازمان‌ها را رهبری، ارکستراسیون یا تسهیل‌گری می‌کنند. هدف آن‌ها مقابله با چالش‌هایی است که برای هر سازمان به تنهایی بسیار بزرگ هستند.
این تعریف چند ویژگی کلیدی را برجسته می‌کند که برای کوچ‌ها و رهبران سازمانی حائز اهمیت است:
- عبور از نابرابری: این مدل‌ها به طور خاص برای غلبه بر نابرابری‌های اجتماعی طراحی شده‌اند.
- شمول‌گرایی رادیکال: آن‌ها دیدگاه‌ها و نمایندگان گروه‌های حاشیه‌ای و اکوسیستم‌های آسیب‌پذیر را در هسته تصمیم‌گیری قرار می‌دهند.
- تفاوت با مقیاس‌دهی سنتی: رویکرد آن‌ها با صرفاً “بزرگ کردن” مداخلات برنامه‌ای متفاوت است. آن‌ها به دنبال تغییر سیستم در مقیاس وسیع هستند، نه فقط تکرار یک راه حل موفق.
اگرچه همکاری در تاریخ نوآوری اجتماعی سابقه دارد، اما این حوزه با سرعتی چشمگیر در حال تکامل است. به ویژه با به کارگیری فناوری‌های دیجیتال جدید، بسیاری از سازمان‌ها اکنون “کار جمعی” را نه به عنوان یک فعالیت جانبی، بلکه به عنوان کارکرد اصلی خود تعریف می‌کنند. اصطلاحاتی مانند “ارکستراسیون سیستم” و “کاتالیزور میدان” در حال تبدیل شدن به واژگان اصلی این حوزه هستند.
بخش دوم: پنج ارزش بنیادین نوآوری اجتماعی جمعی
برخلاف سازمان‌های سنتی که ممکن است سود یا کارایی عملیاتی را در اولویت قرار دهند، نوآوران اجتماعی جمعی با مجموعه‌ای از ارزش‌های خاص عمل می‌کنند که برای چالش‌های پیچیده و به هم پیوسته امروز طراحی شده‌اند. گزارش WEF پنج ارزش کلیدی را شناسایی کرده است که می‌تواند به عنوان یک قطب‌نما برای رهبران عمل کند.
1. گردهم آوردن طیف گسترده‌ای از ذینفعان
اولین و مهم‌ترین ارزش، درگیر کردن طیف وسیعی از بازیگران از لحظه آغازین است. این شامل جوامع محلی، سازمان‌های مردم‌نهاد (NGOs)، کسب‌وکارها و دولت‌ها می‌شود.
- فراتر از مُهر تایید: این مشارکت یک نمایش تشریفاتی یا فقط برای گرفتن تاییدیه نیست. نوآوران اجتماعی جمعی “ظروف” قدرتمندی برای هم‌آفرینی می‌سازند که دیدگاه‌ها، تخصص‌ها و منابع متنوع را در خود جای می‌دهد.
- اعتمادسازی: این فرآیندها منجر به توسعه اعتماد متقابل می‌شود؛ اطمینان از اینکه همه ذینفعان در جهت منافع گروه بزرگتر کار می‌کنند.
۲. تعهد به تأثیر سیستمیک به جای اصلاحات کوتاه‌مدت
این رهبران با یک “ستاره قطبی” یا هدف مشترک هدایت می‌شوند که فراتر از راه‌حل‌های موقت است.
- گوش دادن عمیق: به جای تلاش برای رسیدن به اجماع کامل (که ممکن است فلج‌کننده باشد)، آن‌ها “گوش دادن عمیق” و مشاوره جامع را در اولویت قرار می‌دهند.
- ریشه‌ها نه نشانه‌ها: تمرکز آن‌ها بر علل ریشه‌ای مشکلات است، نه فقط علائم. این رویکرد تضمین می‌کند که راهکارهای ایجاد شده، در بافت جوامع جاسازی شده و در طول زمان پایدار باقی می‌مانند.
۳. حفظ انعطاف‌پذیری با پیش‌بینی پدیدارگی و یادگیری از شکست
در محیط‌های پیچیده، برنامه‌ریزی خشک و خطی کارساز نیست. نوآوران اجتماعی جمعی دو مفهوم “آمادگی برای پدیده‌های نوظهور” و “یادگیری از شکست” را با هم ترکیب می‌کنند.
- انعطاف‌پذیری مولد: استراتژی‌ها و راه‌حل‌ها همزمان با آشکار شدن فرآیند یادگیری و تغییرات زمینه محلی، پدیدار می‌شوند .
- پرهیز از جمود: آن‌ها با پذیرش رویکردهای محلی‌سازی شده، از سختی و انعطاف‌ناپذیری اجتناب می‌کنند. این رهبران شبکه‌های خود را تشویق می‌کنند تا ریسک‌های محاسبه‌شده بپذیرند و از شکست‌های یکدیگر بیاموزند.
۴. احیای عاملیت کسانی که به مسائل نزدیک‌ترند
این ارزش بر این اصل استوار است که کسانی که مستقیماً تحت تأثیر چالش‌ها هستند، باید بخشی از فرآیند حل مسئله باشند.
- تفاوت‌های زمینه‌ای: راه‌حلی که در یک زمینه کار می‌کند، ممکن است در جای دیگر متفاوت باشد. نوآوران جمعی به جای تحمیل یک راه حل واحد، “بافت همبند” بین بازیگران و جغرافیاهای مختلف ایجاد می‌کنند تا یادگیری متقابل شکل بگیرد.
- کرامت و تاب‌آوری: احیای عاملیت باعث ارتقای کرامت انسانی، ظرفیت‌سازی و تقویت تاب‌آوری می‌شود.
۵. تضمین احترام و تعادل در روابط بین انسان و طبیعت
در نهایت، این رهبران تشخیص می‌دهند که رفاه بشریت به طور جدایی‌ناپذیری با سلامت روابط بین‌فردی و سلامت سیاره زمین پیوند خورده است.
- فراتر از راهکارهای فنی: آن‌ها از راه‌حل‌های صرفاً تکنیکال عبور کرده و به سمت نوآوری‌هایی می‌روند که به درهم‌تنیدگی انسان و سیاره احترام می‌گذارند.
- دانش بومی: همانطور که اویونکار دومینگو پیز (از آمازون) در گزارش نقل می‌کند، آن‌ها اغلب دانش سنتی و بومی را با علم مدرن تلفیق می‌کنند تا استراتژی‌هایی بسازند که هم به میراث فرهنگی احترام می‌گذارد و هم پایداری طولانی‌مدت را تضمین می‌کند.
بخش سوم: معماری تأثیر؛ نوآوران جمعی چگونه عمل می‌کنند؟
گزارش WEF تأکید می‌کند که نوآوران اجتماعی جمعی خود را متفاوت از سازمان‌های سنتی سازماندهی می‌کنند. برای کوچ‌ها و مشاوران مدیریت، درک این ساختار عملیاتی بسیار مهم است. آن‌ها تأثیراتی ایجاد می‌کنند که فراتر از تک‌مسئله‌ها و تک‌سازمان‌ها طنین‌انداز می‌شود.
۱. بسترسازی
آن‌ها زیرساخت‌هایی را ایجاد می‌کنند که به سایر سازمان‌ها اجازه می‌دهد تأثیر خود را مقیاس‌دهی کنند. این کار شامل موارد زیر است:
- توسعه روایت‌های جدید: خلق داستان‌های مشترکی که گروه‌های متنوع را قادر به همکاری می‌کند.
- مدیریت منابع جمعی: یافتن راه‌های نوین برای ارزش‌گذاری و مدیریت منابع مشترک.
- داده‌های گسترده: جمع‌آوری و توزیع مجموعه داده‌های وسیع برای شکل‌دهی به سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری.
- تخصیص منابع مالی: تجمیع و تخصیص کارآمد منابع مالی.
۲. چهار رکن عملیاتی
نوآوران اجتماعی جمعی برای بسیج کردن این تأثیر، چهار اقدام اصلی انجام می‌دهند:
- ایجاد معماری‌های جمعی: ساختارهایی برای بسیج کردن پایگاه‌های اجتماعی عظیم.
- توسعه مسیرهای جمعی: ایجاد راه‌هایی که اقدام مشترک را با انعطاف‌پذیری ممکن می‌سازد.
- اجرای فعالیت‌های جمعی : اقداماتی که تلاش‌های تغییر را تقویت کرده و مومنتوم (تکانه) لازم برای تغییر را تضمین می‌کنند.
- ساخت زیرساخت‌های حمایتی: سیستم‌هایی که همزمان با گردهم آوردن ذینفعان متعدد، سازگاری و ثبات را تضمین می‌کنند.
بخش چهارم: توانمندسازی ذینفعان کلیدی (شرکا، سرمایه‌گذاران و دولت‌ها)
یکی از مهم‌ترین بخش‌های گزارش برای رهبران سازمانی، نحوه تعامل نوآوران اجتماعی جمعی با سه گروه اصلی ذینفعان است. آن‌ها روابط جدیدی را ممکن می‌سازند:
برای شرکا (شامل بخش خصوصی)
آن‌ها “تکه تکه بودن” (Fragmentation) تلاش‌ها را کاهش می‌دهند. شرکا می‌توانند به جای کار جزیره‌ای، به مخزن عظیمی از ایده‌ها متصل شده و در حل مسئله جمعی مشارکت کنند.
برای تأمین‌کنندگان مالی و سرمایه‌گذاران
آن‌ها اکوسیستم‌های حیاتی را می‌سازند که به بسیاری از سازمان‌ها اجازه شکوفایی می‌دهد. این یعنی سرمایه‌گذاری نه فقط روی یک پروژه، بلکه روی یک بستر که صدها پروژه را تغذیه می‌کند.
برای دولت‌ها و سیاست‌گذاران
آن‌ها به دولت‌ها کمک می‌کنند تا منافع را همسو کنند، به داده‌های حیاتی دسترسی یابند و به مقیاسی در سطح جمعیت دست پیدا کنند.
بخش پنجم: چرا اکنون؟
گزارش به نکته‌ای حیاتی اشاره می‌کند که یووال نوح هراری نیز بر آن صحه گذاشته است: “ابر قدرت بشریت، همکاری است.”
ما در دورانی زندگی می‌کنیم که سنت‌های تاریخی اقدام جمعی (مانند جنبش‌های اجتماعی و شیوه‌های بومی) با فناوری‌های جدید تقویت شده‌اند. اما همزمان، به گفته آدام کاهان، “همکاری در میان تفاوت‌ها” به طور فزاینده‌ای دشوار شده است.
چرا اکنون باید بر نوآوری اجتماعی جمعی تمرکز کرد؟
- پیچیدگی چالش‌ها: اندازه و پیچیدگی چالش‌های اجتماعی معاصر نیازمند سازماندهی نوآورانه‌ای است که دیدگاه‌های متنوع را ترکیب کند.
- ظهور رهبران بشردوست: رهبران بشردوست و فیلانتروپیست‌ها اکنون بر نقش حیاتی “ارکستراتورهای سیستم” تأکید دارند که می‌توانند تلاش‌های تغییر جمعی را در سراسر اکوسیستم‌ها بسیج کنند.
- پتانسیل دیجیتال: فناوری‌های دیجیتال امکان همکاری در مقیاس‌های بی‌سابقه را فراهم کرده‌اند.
نتیجه‌گیری: فراخوانی برای اقدام
گزارش “آینده جمعی است” صرفاً یک تحلیل توصیفی نیست، بلکه یک “فراخوان برای اقدام” است. بنیاد شواب و مجمع جهانی اقتصاد از همه ما دعوت می‌کنند تا در نظر بگیریم چگونه می‌توانیم از این درس‌ها برای حمایت از اقدام جمعی در حوزه فعالیت خود استفاده کنیم.
همانطور که در انتهای بخش اجرایی گزارش آمده است:
“منحصر‌به‌فردترین مهارت بشریت، توسعه راه‌های جدید برای همکاری در میان گروه‌های هر چه بزرگتر است: زمان آن فرا رسیده است که از این استعداد تا پتانسیل کامل آن بهره‌برداری کنیم.”
راه‌حل‌های آینده در نبوغ فردی نهفته نیستند، بلکه در توانایی ما برای طراحی، تسهیل و رهبریِ هوش جمعی نهفته‌اند. مدل‌های ذهنی ما باید از “رهبری بر دیگران” به “رهبری با دیگران” و از “حل مسئله برای ذینفعان” به “حل مسئله با ذینفعان” تغییر کند.
